على بن محمد ناصر خان ظهير الدوله
28
سفرنامه ظهير الدوله ( همراه مظفر الدين شاه به فرنگستان ) ( فارسى )
كه چند صباحى ستاد عمليات رضا خان ميرپنج براى تدارك اسباب كار جهت حمله به پاىتخت و انجام كودتاى 1299 شمسى بوده اهميت تاريخى يافته است . سواى اين ده باغ مجلل و وسيعى در جمالآباد داشته كه خود ظهير الدوله در شانزدهم ربيع الاول 1281 در همين باغ متولد شده است . سواى اين دو آبادى پربها املاك و مستغلّات ديگرى هم داشته است كه قسمتى را وقف كرده و محقق گرامى ما آقاى ايرج افشار اشاراتى به آن فرموده مىنويسد : « محمد ناصر خان موقوفاتى هم براى امور خير معين كرده بود ، مانند گلدسته و كريمآباد و قاسمآباد و شمسآباد و علىآباد اطراف طهران ( مخصوصا ورامين ) كه بعدها محمد عليخان قوام الدوله در بعضى از آنها تصرفاتى كرد و اشاراتى در كتاب حاضر ( خاطرات و اسناد ظهير الدوله ) دربارهء آنهاست » « 43 » . معذالك در جريان تحقيقات خود و در پى تلاشهائى كه در راه كشف حقايق انجام دادهام به اين نتيجه رسيدهام كه مال در كف اين مرد آزاده قرار نداشته و اين مرشد خانقاه به حق در پى جمعآورى زخارف دنيوى و حفظ آن نبوده و پيوسته خرج او بر دخل فزونى داشته است چنان كه يكبار ناچار شده قسمت عمدهاى از املاك خود را به بيع شرط بگذارد متن نامهاى مربوط به فروش املاك كه مرحوم امين دار الضرب به ناصر الدين شاه نوشته است به عنايت دوست دانشمندم جناب آقاى دكتر اصغر مهدوى كه حالت وارستگى در جسم و جان ايشان نيز سيلان و جريان دارد در اختيارم قرار گرفت و همين لطف نيز سبب شد كه عنوان خاصّى در تحقيقات خود درباره اوضاع اقتصادى صاحب سفرنامه برگزينم اينك متن آن را كه مفيد به حال تمام محققين اعم از محققين تاريخى اجتماعى اقتصادى و غيره مىباشد در اين مقدمه مىآورم و بار ديگر از لطف آقاى دكتر مهدوى تشكر مىكنم : « ياهو - تصدق حضور مباركت شوم - در دو سال قبل جناب جلالتماب ظهير الدوله دام اقباله املاك خود را در نزد يكنفر از تجارى كه بستگى به خارجه داشت بيع شرط گذارده بودند كه موعد او منقضى شده بود ، چند نفر را واسطه نمودند و گماشتگان نواب عليه عاليه متعاليه فروغ الدوله دامت شوكتها آمدند كه تمام املاك خود را در نزد شما بيع شرط مىگذارم تنخواه بدهيد . حقير محض خدمتگزارى مبلغ سيزده هزار تومان تنخواه داده املاك جناب معظم اليه را به امضاى نواب عليه عاليه متعاليه فروغ الدوله دامت شوكتها از قرار تفصيل به بيع قطعى خريدارى نمودم و مجددا يك ساله به خودشان اجاره دادم از لغايت ششم شهر ربيع الثانى 1304 لغايت ششم شهر ربيع الثانى سنه 1305 به مبلغ نهصد و نود تومان و ضمنا
--> ( 43 ) - خاطرات و اسناد ظهير الدوله به كوشش ايرج افشار انتشارات زرين چاپ دوم 1367 ص پانزده .